Via zijn moeder ontving Hanno Ketterer uit de nalatenschap van zijn oma een doos met bijna duizend brieven. Ze waren geschreven door zijn opa, een Duitse soldaat die in de Tweede Wereldoorlog aan het oostfront gelegerd was.

De brieven

Karl, een dertigjarige leraar, wordt in 1943 opgeroepen voor militaire dienst. Hij is getrouwd en zijn dochter, Hanno’s moeder, is op dat moment twee jaar oud. We volgen hem naar het oostfront (Oekraïne), waar hij als cartograaf werkt. In zijn brieven schrijft hij over zorgen, innerlijke conflicten, over het verlies van vrijheid en het verdriet om zijn familie achter te laten. In zijn woorden klinkt twijfel aan het systeem en een uitgesproken afkeer van de oorlog. In kleine anekdotes ontmoeten we een eenvoudig mens die blijft zoeken naar schoonheid in het alledaagse, die vasthoudt aan thuis en aan liefde. En we zien de realiteit van de oorlog, die hij als enige van zijn compagnie overleeft.

Hoewel de brieven meer dan tachtig jaar oud zijn, klinken ze helaas opvallend actueel in een wereld die opnieuw wordt gekenmerkt door onzekerheid en conflicten. Ze herinneren ons eraan dat oorlog altijd mensen treft, en dat we zelfs in de donkerste momenten de vrijheid behouden om te kiezen hoe we handelen. Karl schrijft op 27 oktober 1944: “Alle meine Briefe sollten und sollen im schönsten Sinne immer Liebesbriefe sein. Die Liebe – reine, schönste menschliche Liebe hat uns zueinander geführt. Der ewige Hass der Menschen hat uns getrennt.”

Het project

Hanno Ketterer bracht de brieven samen in het boek Love Letters from the War (Kehrer Verlag, 2025), met authentieke zwart-wit foto’s en tekeningen die zijn opa maakte. Daaraan toegevoegd zijn beelden in kleur, via AI gegenereerd en ingeschilderd, van episodes waar geen foto’s van voorhanden waren, maar waar zijn opa in de brieven levendig over schreef. Ook maakte hij een film (9 minuten) met dezelfde afwisseling van authentiek zwart-wit materiaal en aanvullend zijn via AI verkregen verbeelding in kleur. In de film leest Ketterer fragmenten uit de brieven voor.

Bij Pennings Foundation is de film te zien, evenals een overzicht van de brieven, zwart-wit foto’s en het boek. Het boek is te koop in de shop.

Hanno Ketterer (1967) is een in Amsterdam wonende fotograaf en beeldend kunstenaar. Hij werkte meer dan vijfentwintig jaar in de managementconsultancy, voordat hij in 2022 zijn studie aan de Fotoacademie begon. ‘Love Letters from the War’ is het project waarmee hij in 2025 afstudeerde.

Zijn focus ligt op autonome documentaire vertelvormen. Naast de camera maakt hij gebruik van door kunstmatige intelligentie gegenereerde beelden. Hij onderzoekt hoe klassieke fotografie en kunstmatige intelligentie elkaar wederzijds kunnen verrijken. Door deze verbinding creëert hij beelden van situaties die in de echte wereld niet meer bestaan. Zijn fotografische kennis zet hij in voor het aansturen van AI. Daardoor wordt AI niet ingezet als een zelfstandig medium, maar als een natuurlijke uitbreiding van zijn fotografische praktijk en zijn artistieke signatuur. www.hannoketterer.com